Fietsen en wandelen in het land van Maas en Niers: 'Historie uit de top van Limburg'

Een introductie

De Top van Limburg is rijk aan historie en heeft veel te vertellen. De langgerekte smalle vorm van het gebied is al veelzeggend. Deze smalle vorm was een voortvloeisel van het Congres van Wenen, na de val van Napoleon. De grens van het nieuwe koninkrijk der Nederlanden met het koninkrijk Pruisen kwam hier te liggen op een kanonschot afstand ten oosten van de Maas. De grote strategische betekenis van het gebied werd extra duidelijk op het einde van W.O.2. De regio is ook interessant vanwege zijn rijke spoor- en keramiekhistorie, maar vergeet ook de Romeinse tijd niet! Met name de Romeinse villa van Plasmolen en de Romeinse brug Middelaar - Cuijk zijn interessant.

Al deze cultuurhistorische bezienswaardigheden liggen in een gevarieerd landschap. Niet alleen de rivieren Maas en Niers bepalen het gezicht ervan. Ook de heuvels van de Maasduinen en het stuwwallandschap (St. Jansberg, Mookerheide en Reichswald) geven het landschap een afwisselingsrijk karakter. Deze landschappen, samen met het Brabantse Maasheggenlandschap, zorgen ervoor, dat de Top van Limburg zowel op het gebied van cultuurhistorie als van landschapshistorie veel te vertellen heeft. Ondanks deze bijzondere combinatie is het gebied relatief onbekend.

Dat heeft meerdere oorzaken. Zoals Limburg wel eens als een stukje buitenland in Nederland wordt beschouwd, er dus niet helemaal bij hoort, zo ligt voor veel (Zuid- en Midden-) Limburgers de provinciegrens net boven Roermond. De bewoners van de Top van Limburg hebben zelf ook het gevoel dat ze niet helemaal bij Limburg horen o.a. omdat de provinciehoofdstad bijna net zover afligt als Amsterdam. Zijn ze wel Limburgers of zijn ze meer Brabanders of Gelderlanders? En voor de bewoners van Well voelde dit weer anders aan dan voor de bewoners van Molenhoek. De bewoners van de Top van Limburg voelden weinig gemeenschappelijke identiteit. Pas nadat van overheidswege de naam Maasduinen op het gebied is geplakt is dit gevoel groeiende. Daarom is nu, volgens ons, de tijd gekomen om vanuit de Top van Limburg onze bijzondere cultuur- en landschapshistorie aan u op een eigentijdse manier te presenteren.

Wie zijn wij? We zijn de stichting Filmwerkgroep CMN (Cultuurhistorie Maas en Niers). Opgericht in 2011 door leden van de Historische Kring Maas en Niers. Het LGOG stond als het ware aan onze wieg! We wilden op een laagdrempelige manier de bijzondere historie van onze regio beleefbaar maken en de kennis ervan overdragen aan de bewoners en vooral aan de jeugd. Wij doen dat op een eigentijdse manier. Uiteraard met een website, met diverse social media, waaronder ons eigen YouTube kanaal (555 abonnees). De laatste jaren vooral ook met behulp van fiets- en wandelroutes want de historie ligt, zoals u weet, op straat en in het landschap. Onze routes zijn knooppuntenroutes die men kan downloaden en printen of per GPS volgen. Omdat het high tech routes zijn heeft men het meeste plezier ervan als men het combineert met mobiel of tablet. De routes zijn namelijk voorzien van foto’s, films en hoorspelen waarvan men desgewenst gebruik kan maken. Onze routes heten Martinustorenroutes. Hier een filmische impressie. Ze vormen een grensoverschrijdend netwerk met als begin- en eindpunt bezoekerscentrum Martinustoren te Gennep.

Het bezoekerscentrum Martinustoren stipt de historie en landschappen van Gennep en het land van Maas en Niers aan en ligt in het historisch centrum van het stadje Gennep. De expositie van het bezoekerscentrum is ontworpen door Marcel Wouters ontwerpers die ook exposities verzorgden voor het Limburgs museum, museum de Kantfabriek in Horst, museum Bommel van Dam etc. In de filmische impressie van bezoekerscentrum Martinustoren vertellen de ontwerpers over de cultuurhistorische rijkdom van Gennep en omgeving.

Onlangs deed het LGOG een oproep aan haar leden om de beperkingen die het Coronavirus ons allen oplegt te doorbreken en met ideeën te komen. Graag hebben we hieraan gehoor gegeven. We nodigen u uit om uw wandelschoenen aan te trekken, uw fiets te pakken en de Top van Limburg te ontdekken. In de komende nieuwsbrieven informeren we u over de cultuur- en landschapshistorie van de Top van Limburg. Via de Martinustorenroutes willen we u graag verrassen met dit onbekende stukje Limburg.

John Silvertand

(De wandeling kunt u printen via deze link)

Stuwwal Milsbeek. ©Filmwerkgroep CMN

Martinustoren Gennep © Theo Hermsen

Wereldoorlog II: de Inval

Op het congres van Wenen in 1814-15 werden de grenzen van Europa opnieuw getrokken. In de top van Limburg kwam de grens op een ‘kanonschot’ (3 km) afstand van de Maas te liggen. Tot 10 mei 1940 werd deze grens gerespecteerd. Toen trok de Duitse Wehrmacht de grens over en nam de eerste barrière, de Maaslinie. Filmwerkgroep Cultuurhistorie Maas en Niers heeft 2 fietsroutes gemaakt langs de sporen van de inval om zo de historie beleefbaar te maken.

De Pantsertreinroute

Tot W.O. I was het stadje Gennep het middelpunt van het z.g. ‘Duits lijntje’. Hier lagen het hoofdkantoor, de werkplaatsen en het grensstation van de N.B.D.S., de Noord Brabantsch Duitsche Spoorwegmaatschappij. De particuliere spoorwegmaatschappij exploiteerde het traject Boxtel - Wezel dat een onderdeel was van de snelste verbinding Londen - Berlijn - St. Petersburg. Onder andere maakten de keizer van Duitsland en de tsaar van Rusland er gebruik van als ze naar hun grootmoeder koningin Victoria in Londen gingen.

Op 10 mei 1940 werd het Duits lijntje minder vredig gebruikt. Een pantsertrein en een troepentransporttrein met 700 soldaten trok de grens over en passeerde ongehinderd de Gennepse Maasbrug. Deze kwam als enige Limburgse Maasbrug d.m.v. list en bedrog in vijandelijke handen. In Mill werd de pantsertrein bij de Peel-Raamstelling tot ontsporing gebracht. Er ontstond een veldslag met 400 doden en gewonden. Veel herinnert aan dit verleden, zoals de rijksmonumentale kazematten en de aspergestelling. Aan het Duits lijntje herinneren o.a. de Loc 094, stations, spoorwachtershuisjes en exposities in museum het Petershuis en de Kenniskeuken. De route gaat door de fraaie natuur van Grote en Kleine Vilt en de Maasheggen. Deze filmtrailer geeft een impressie van de route.

De Bezettings- en Bevrijdingsroute

De noordelijker gelegen spoorbrug Mook - Katwijk werd in tegenstelling tot de spoorbrug Gennep - Oeffelt op tijd opgeblazen. De Bezettings- en Bevrijdingsroute vertelt het verhaal van de gevechten om deze Maasbrug. Tweeëntwintig Nederlandse soldaten sneuvelden in de felle gevechten. Ze bliezen op tijd de Maasbrug op maar konden de vijand niet tegenhouden. De vlakbij gelegen sluis bij Heumen over het Maas - Waalkanaal speelde zowel bij het begin als het einde van W.O. II een bijzondere rol. Op 10 mei 1940 veroverde het Duitse leger met list en bedrog en na forse tegenstand de hefbrug over de sluis. Op 17 sept. 1944 kregen Amerikaanse parachutisten, geland bij Overasselt en Groesbeek de brug zonder veel schade in handen. De brug bleek van cruciaal belang voor operatie Market Garden. Alle andere bruggen over het Maas-Waalkanaal waren namelijk de lucht ingevlogen. Tanks en ander zwaar materieel konden nu richting Waalbrug bij Nijmegen. Beluister hier het verhaal horende bij de brug. Het is een luisterplek van de Liberation Route.

Bijzondere kunstwerken herinneren aan deze tragische dagen. Bij de protestantse kerk ziet men het Mobilisatiemonument van Jac Maris. Het toont de broers Lodewijk en Hendrik van Nassau, gesneuveld bij de slag op de Mookerheide, klaar voor de strijd tegen de Spaanse onderdrukker. Het 1e bataljon had de opdracht voor het kunstwerk aan Maris gegeven. Iets verder ziet u het Oorlogsmonument Moeder Aarde eveneens van Jac Maris. Het herdenkt de 24 Nederlandse soldaten van het 1e bataljon die hun leven voor het vaderland gaven.

De route gaat door op de andere oever en vertelt het verhaal van de bevrijding. Ze gaat richting de landingsterreinen van de Amerikaanse parachutisten in sept. 1944. Veel memoreert aan deze historische gebeurtenis zoals het Oorlogsmonument WACO glider en het Oorlogsmonument Paratroopers. Het herinnert aan de luchtlandingen maar ook eraan dat het gebied tot 8 febr. 1945 frontgebied was.

Vanaf hier heeft men een fraai uitzicht op het grote Reichswald. Dit was het noordelijkste deel van de Siegfriedlinie die tot Bazel doorliep. Hier vond in februari 1945 de laatste grote slag aan het westelijk front plaats. In 1939 zongen de Britse soldaten: ‘We're going to hang out the washing on the Siegfried Line’. In het Reichswald hebben de Britten dus hun was in febr. 1945 te drogen gehangen. Een Duits legerkoor maakte in 1939 de volgende parodie: ‘Der grosse Wäschetag am Deutschen Rhein’.

In de volgende aflevering, ‘De Bevrijding’, met o.a. de Slag om de Reichswaldroute kunt u zien waar dit heeft plaatsgevonden.

(De wandeling kunt u printen via deze link)

Rivierkazemat aan de Maas bij Oeffelt. ©Filmwerkgroep CMN

Oorlogsmonument Moeder Aarde. Jac Maris. ©Filmwerkgroep CMN