Fietsen en wandelen in het land van Maas en Niers: 'Historie uit de top van Limburg'

Een introductie

De Top van Limburg is rijk aan historie en heeft veel te vertellen. De langgerekte smalle vorm van het gebied is al veelzeggend. Deze smalle vorm was een voortvloeisel van het Congres van Wenen, na de val van Napoleon. De grens van het nieuwe koninkrijk der Nederlanden met het koninkrijk Pruisen kwam hier te liggen op een kanonschot afstand ten oosten van de Maas. De grote strategische betekenis van het gebied werd extra duidelijk op het einde van W.O.2. De regio is ook interessant vanwege zijn rijke spoor- en keramiekhistorie, maar vergeet ook de Romeinse tijd niet! Met name de Romeinse villa van Plasmolen en de Romeinse brug Middelaar - Cuijk zijn interessant.

Al deze cultuurhistorische bezienswaardigheden liggen in een gevarieerd landschap. Niet alleen de rivieren Maas en Niers bepalen het gezicht ervan. Ook de heuvels van de Maasduinen en het stuwwallandschap (St. Jansberg, Mookerheide en Reichswald) geven het landschap een afwisselingsrijk karakter. Deze landschappen, samen met het Brabantse Maasheggenlandschap, zorgen ervoor, dat de Top van Limburg zowel op het gebied van cultuurhistorie als van landschapshistorie veel te vertellen heeft. Ondanks deze bijzondere combinatie is het gebied relatief onbekend.

Dat heeft meerdere oorzaken. Zoals Limburg wel eens als een stukje buitenland in Nederland wordt beschouwd, er dus niet helemaal bij hoort, zo ligt voor veel (Zuid- en Midden-) Limburgers de provinciegrens net boven Roermond. De bewoners van de Top van Limburg hebben zelf ook het gevoel dat ze niet helemaal bij Limburg horen o.a. omdat de provinciehoofdstad bijna net zover afligt als Amsterdam. Zijn ze wel Limburgers of zijn ze meer Brabanders of Gelderlanders? En voor de bewoners van Well voelde dit weer anders aan dan voor de bewoners van Molenhoek. De bewoners van de Top van Limburg voelden weinig gemeenschappelijke identiteit. Pas nadat van overheidswege de naam Maasduinen op het gebied is geplakt is dit gevoel groeiende. Daarom is nu, volgens ons, de tijd gekomen om vanuit de Top van Limburg onze bijzondere cultuur- en landschapshistorie aan u op een eigentijdse manier te presenteren.

Wie zijn wij? We zijn de stichting Filmwerkgroep CMN (Cultuurhistorie Maas en Niers). Opgericht in 2011 door leden van de Historische Kring Maas en Niers. Het LGOG stond als het ware aan onze wieg! We wilden op een laagdrempelige manier de bijzondere historie van onze regio beleefbaar maken en de kennis ervan overdragen aan de bewoners en vooral aan de jeugd. Wij doen dat op een eigentijdse manier. Uiteraard met een website, met diverse social media, waaronder ons eigen YouTube kanaal (555 abonnees). De laatste jaren vooral ook met behulp van fiets- en wandelroutes want de historie ligt, zoals u weet, op straat en in het landschap. Onze routes zijn knooppuntenroutes die men kan downloaden en printen of per GPS volgen. Omdat het high tech routes zijn heeft men het meeste plezier ervan als men het combineert met mobiel of tablet. De routes zijn namelijk voorzien van foto’s, films en hoorspelen waarvan men desgewenst gebruik kan maken. Onze routes heten Martinustorenroutes. Hier een filmische impressie. Ze vormen een grensoverschrijdend netwerk met als begin- en eindpunt bezoekerscentrum Martinustoren te Gennep.

Het bezoekerscentrum Martinustoren stipt de historie en landschappen van Gennep en het land van Maas en Niers aan en ligt in het historisch centrum van het stadje Gennep. De expositie van het bezoekerscentrum is ontworpen door Marcel Wouters ontwerpers die ook exposities verzorgden voor het Limburgs museum, museum de Kantfabriek in Horst, museum Bommel van Dam etc. In de filmische impressie van bezoekerscentrum Martinustoren vertellen de ontwerpers over de cultuurhistorische rijkdom van Gennep en omgeving.

Onlangs deed het LGOG een oproep aan haar leden om de beperkingen die het Coronavirus ons allen oplegt te doorbreken en met ideeën te komen. Graag hebben we hieraan gehoor gegeven. We nodigen u uit om uw wandelschoenen aan te trekken, uw fiets te pakken en de Top van Limburg te ontdekken. In de komende nieuwsbrieven informeren we u over de cultuur- en landschapshistorie van de Top van Limburg. Via de Martinustorenroutes willen we u graag verrassen met dit onbekende stukje Limburg.

John Silvertand

(De wandeling kunt u downloaden via deze link)

Stuwwal Milsbeek. ©Filmwerkgroep CMN

Martinustoren Gennep © Theo Hermsen

Wereldoorlog II: de Inval

Op het congres van Wenen in 1814-15 werden de grenzen van Europa opnieuw getrokken. In de top van Limburg kwam de grens op een ‘kanonschot’ (3 km) afstand van de Maas te liggen. Tot 10 mei 1940 werd deze grens gerespecteerd. Toen trok de Duitse Wehrmacht de grens over en nam de eerste barrière, de Maaslinie. Filmwerkgroep Cultuurhistorie Maas en Niers heeft 2 fietsroutes gemaakt langs de sporen van de inval om zo de historie beleefbaar te maken.

De Pantsertreinroute

Tot W.O. I was het stadje Gennep het middelpunt van het z.g. ‘Duits lijntje’. Hier lagen het hoofdkantoor, de werkplaatsen en het grensstation van de N.B.D.S., de Noord Brabantsch Duitsche Spoorwegmaatschappij. De particuliere spoorwegmaatschappij exploiteerde het traject Boxtel - Wezel dat een onderdeel was van de snelste verbinding Londen - Berlijn - St. Petersburg. Onder andere maakten de keizer van Duitsland en de tsaar van Rusland er gebruik van als ze naar hun grootmoeder koningin Victoria in Londen gingen.

Op 10 mei 1940 werd het Duits lijntje minder vredig gebruikt. Een pantsertrein en een troepentransporttrein met 700 soldaten trok de grens over en passeerde ongehinderd de Gennepse Maasbrug. Deze kwam als enige Limburgse Maasbrug d.m.v. list en bedrog in vijandelijke handen. In Mill werd de pantsertrein bij de Peel-Raamstelling tot ontsporing gebracht. Er ontstond een veldslag met 400 doden en gewonden. Veel herinnert aan dit verleden, zoals de rijksmonumentale kazematten en de aspergestelling. Aan het Duits lijntje herinneren o.a. de Loc 094, stations, spoorwachtershuisjes en exposities in museum het Petershuis en de Kenniskeuken. De route gaat door de fraaie natuur van Grote en Kleine Vilt en de Maasheggen. Deze filmtrailer geeft een impressie van de route.

De Bezettings- en Bevrijdingsroute

De noordelijker gelegen spoorbrug Mook - Katwijk werd in tegenstelling tot de spoorbrug Gennep - Oeffelt op tijd opgeblazen. De Bezettings- en Bevrijdingsroute vertelt het verhaal van de gevechten om deze Maasbrug. Tweeëntwintig Nederlandse soldaten sneuvelden in de felle gevechten. Ze bliezen op tijd de Maasbrug op maar konden de vijand niet tegenhouden. De vlakbij gelegen sluis bij Heumen over het Maas - Waalkanaal speelde zowel bij het begin als het einde van W.O. II een bijzondere rol. Op 10 mei 1940 veroverde het Duitse leger met list en bedrog en na forse tegenstand de hefbrug over de sluis. Op 17 sept. 1944 kregen Amerikaanse parachutisten, geland bij Overasselt en Groesbeek de brug zonder veel schade in handen. De brug bleek van cruciaal belang voor operatie Market Garden. Alle andere bruggen over het Maas-Waalkanaal waren namelijk de lucht ingevlogen. Tanks en ander zwaar materieel konden nu richting Waalbrug bij Nijmegen. Beluister hier het verhaal horende bij de brug. Het is een luisterplek van de Liberation Route.

Bijzondere kunstwerken herinneren aan deze tragische dagen. Bij de protestantse kerk ziet men het Mobilisatiemonument van Jac Maris. Het toont de broers Lodewijk en Hendrik van Nassau, gesneuveld bij de slag op de Mookerheide, klaar voor de strijd tegen de Spaanse onderdrukker. Het 1e bataljon had de opdracht voor het kunstwerk aan Maris gegeven. Iets verder ziet u het Oorlogsmonument Moeder Aarde eveneens van Jac Maris. Het herdenkt de 24 Nederlandse soldaten van het 1e bataljon die hun leven voor het vaderland gaven.

De route gaat door op de andere oever en vertelt het verhaal van de bevrijding. Ze gaat richting de landingsterreinen van de Amerikaanse parachutisten in sept. 1944. Veel memoreert aan deze historische gebeurtenis zoals het Oorlogsmonument WACO glider en het Oorlogsmonument Paratroopers. Het herinnert aan de luchtlandingen maar ook eraan dat het gebied tot 8 febr. 1945 frontgebied was.

Vanaf hier heeft men een fraai uitzicht op het grote Reichswald. Dit was het noordelijkste deel van de Siegfriedlinie die tot Bazel doorliep. Hier vond in februari 1945 de laatste grote slag aan het westelijk front plaats. In 1939 zongen de Britse soldaten: ‘We're going to hang out the washing on the Siegfried Line’. In het Reichswald hebben de Britten dus hun was in febr. 1945 te drogen gehangen. Een Duits legerkoor maakte in 1939 de volgende parodie: ‘Der grosse Wäschetag am Deutschen Rhein’.

In de volgende aflevering, ‘De Bevrijding’, met o.a. de Slag om de Reichswaldroute kunt u zien waar dit heeft plaatsgevonden.

(De wandeling kunt u downloaden via deze link)

Rivierkazemat aan de Maas bij Oeffelt. ©Filmwerkgroep CMN

Oorlogsmonument Moeder Aarde. Jac Maris. ©Filmwerkgroep CMN

Wereldoorlog II: de Bevrijding

Wandelend of fietsend door het lieflijke landschap in de ‘top van Limburg’ kun je je ternauwernood voorstellen dat het gebied gedurende een half jaar frontgebied is geweest. In september 1944 waren hier de luchtlandingen van operatie Market Garden. Duizenden parachutisten en honderden zweefvliegtuigen landden boven op de stuwwal bij Groesbeek. Maar het doel van deze operatie, het veroveren van de bruggen over de rivieren bij Nijmegen en Arnhem, mislukte. Hierdoor werd de Maas in Noord-Limburg gedurende een half jaar frontgebied en werd de bevolking gedwongen te evacueren. Vier maanden daarna vond in hetzelfde gebied de laatste grote slag aan het westelijk front plaats, operatie Veritable. Deze beslissende veldslag is in Nederland ternauwernood bekend. Operatie Veritable startte op 8 februari 1945 vanaf Nederlands grondgebied, ten oosten van Nijmegen. De veldslag vond grotendeels in de Duitse Niederrhein plaats, en is ook bekend als the battle of the Reichswald. Tijdens deze veldslag, waaraan een half miljoen soldaten deelnamen, werd ook de Limburgse oostelijke Maasoever bevrijd. Men vindt in en vlakbij het Maasduinen-gebied veel monumenten, ruïnes, begraafplaatsen en musea die aan deze bijzondere slag herinneren.

Zo liggen vlakbij het Maasduinengebied het grootste en het op een na grootste oorlogsmuseum van Nederland, het Oorlogsmuseum te Overloon en het Vrijheidsmuseum te Groesbeek. Dat is uiteraard geen toeval gezien het oorlogsgeweld dat de regio meegemaakt heeft. Met de slogan “Oorlog hoort in het museum thuis” trekken beide musea de aandacht van de potentiële bezoeker. Beide musea zijn bijzonder informatief, maar wil je de oorlog én de vrede optimaal beleven, dan kun je het beste ook de sporen van de oorlog in het landschap opzoeken.

Vooral in de noordelijke Maasduinen, de St. Jansberg en het Duitse Reichswald herinnert veel aan de Tweede Wereldoorlog. Zo ligt tussen Gennep en het Duitse Kleef het Reichswald Forest War Cemetery. Het is met 7.670 graven de grootste Britse militaire begraafplaats uit de Tweede Wereldoorlog in Duitsland. Aan de rand van het Reichswald ligt in Groesbeek het grootste Canadian War Cemetery in Nederland (2.619 graven). De soldaten die hier begraven zijn sneuvelden voor het merendeel tijdens operatie Veritable en de sprong over de Rijn. Ze zijn hier begraven omdat de Canadese opperbevelhebber Crerar besliste dat geen van zijn mannen in vijandelijke grond begraven mocht worden. In het noordelijk deel van het Reichswald ligt de Kriegsgräberstätte Donsbrüggerheide. Het is een opmerkelijke Duitse oorlogsbegraafplaats met 2.500 graven. Hier liggen voor het merendeel soldaten maar ook veel Ostarbeiter en moeders met hun kinderen. De vele grafstenen met Unbekannt en het massagraf verwijzen naar het enorme oorlogsgeweld waarmee operatie Veritable op 8 februari 1945 startte.

Deze laatste grote slag aan het westelijk front is in Nederland, en zelfs bij de bewoners van de nabijgelegen plaatsen zoals Gennep, Mook en Middelaar , ternauwernood bekend. Dat heeft diverse redenen. De bewoners waren ten tijde van de veldslag geëvacueerd. Toen ze na 4 à 6 maanden terugkwamen, troffen ze hun huizen zwaar beschadigd en geplunderd aan. Ze hadden alle energie nodig voor het overleven en de wederopbouw. Ook waren veel bewoners door alles wat ze hadden meegemaakt zo getraumatiseerd dat ze er nauwelijks over konden spreken. De media, veelal in het westen van Nederland gevestigd, konden over talloze onderwerpen uit de Tweede Wereldoorlog berichten waardoor hetgeen in de regio Maasduinen gebeurd was ternauwernood aandacht kreeg. Bovendien had operatie Veritable, de slag om het Reichswald, zich vooral in Duitsland afgespeeld en werd als Duitse historie ervaren. Vandaar dat de gelukte sprong over de Rijn, de beslissende operatie Veritable, ternauwernood bekend is. Dit in tegenstelling tot operatie Market Garden die in wezen de mislukte sprong over de Rijn is.

Dit onbekende verleden kan men het beste per fiets ontdekken. Om deze bijzondere historie onder de aandacht te brengen heeft stg. Filmwerkgroep CMN voor het bezoekerscentrum Martinustoren zeven Martinustoren - Bevrijdingsroutes gemaakt. De knooppuntenroutes gaan langs de sporen van de oorlog, zoals monumenten, erevelden, musea en luisterplekken (hoorspelen). De talrijke historische foto’s en films laten de geschiedenis extra kortbij komen. De twee fietsroutes die speciaal aandacht geven aan de luchtlandingen en de slag om het Reichswald zijn de Bevrijdingsroute 1944-1945 en de Slag om het Reichswaldroute. Beide routes zijn met een museumbezoek te combineren. Dit alles in het fraaie landschap van de Maasduinen, de stuwwal (St. Jansberg en Mookerheide) en het rivierenlandschap van Maas en Niers. Beide routes hebben een routefilm als introductie. Tussen Operatie Market Garden en Operatie Veritable was de Maas gedurende 5 maanden frontlinie. De Maasfrontroute 1944-1945 verhaalt over deze periode.

(De wandeling kunt u downloaden via deze link)

Ruïne kasteel Bleijenbeek. ©Theo Hermsen.

Wereldoorlog II: Na de Bevrijding

De Joden van Gennep wandeling

Het stadje Gennep heeft sinds 2018 een bijzondere wandelroute. Een route waarbij een voice-over, foto’s en films de wandelaar informeren over het tragische lot van het merendeel van de Joodse Gennepenaren.

In 2018 was het 75 jaar geleden dat het merendeel van de Joodse Gennepenaren vermoord werden. Ter herdenking werd het boek ‘En toen waren ze weg’ geschreven en werden er voor de huizen van de vermoorde Joodse Gennepenaren z.g. Struikelstenen geplaatst. De overvloedige informatie en de ‘Struikelstenen’ maakten het voor de stg. Filmwerkgroep Cultuurhistorie Maas en Niers mogelijk om een belevingswandeling te maken. De Joodse Gennepenaren krijgen met name door de foto’s en films a.h.w. een gezicht. De wandelaar begeleidt hen o.a. op hun laatste tocht naar het station van Gennep vanwaar de Joodse medeburgers hun ondergang tegemoet gingen. Maar hij verneemt ook de bijzondere verhalen van degenen die overleefden. Het verhaal van Bertha Andriesse die de bezetter wist te overtuigen dat haar vader niet haar vader was. Paul David die onderdook en lid van een knokploeg werd. Arthur van Leeuwen, die in Duitsland onderdook en met vervalste papieren als hulpmonteur en vrachtwagenchauffeur voor het Duitse leger in de Oekraïne werkte. De originele filmbeelden maken de wandeling levensecht.

De wandeling kon gerealiseerd worden dankzij de huidige stand van de mobiele telefonie. De GPS-functie van de mobiel leidt de wandelaar langs de locaties met de verhalen. Elke locatie wordt omgeven door een GPS-veld. Zodra de wandelaar binnen dit veld komt start de voice-over met het verhaal en kan men de foto’s en evt. films bekijken.

Men kan de izi.TRAVEL app gratis downloaden voor iOS en Androïd. Als men vervolgens de ‘Joden van Gennep wandeling’ downloadt, bevindt de wandeling zich op de mobiele telefoon en verbruikt men tijdens de wandeling geen data. Uiteraard wel stroom. Een volle accu is aan te raden.

Kortom: zoek op het internet izi.TRAVEL en Gennep. Download de izi.TRAVEL app en de Joden van Gennep wandeling. Zet GPS aan en het internet uit. En start deze bijzondere wandeling. De wandeling is ook op computers en laptops te bekijken en te beluisteren. Zie: ‘Joden van Gennep wandeling’

Plaatsing struikelstenen. Scherm: afscheid div. Joodse families. © Filmwerkgroep CMN.

De Stadsdichtwandeling Gennep

De izi.TRAVEL app is bij uitstek geschikt om via beeld en geluid cultuurhistorische kennis over te dragen. Stg. Filmwerkgroep CMN maakt er graag gebruik van. Een wandeling met dezelfde fraaie techniek als de ‘Joden van Gennep wandeling’ is de ‘Stadsdichtwandeling Gennep’. Al vele jaren laat de Gennepse stadsdichter Piet Tunnesen in dichtvorm weten hoe bijzonder hij Gennep en het land van Maas en Niers vindt. Hij dicht niet alleen over de historische gebouwen, maar informeert tevens over de cultuurhistorische en landschaphistorische achtergrond van de Top van Limburg. Meer stadsdichten vindt u op het YouTube kanaal van de Filmwerkgroep.

De stadsdichtwandeling leidt u rond door het historisch centrum van Gennep. De stadsdichter informeert u door middel van 17 korte gedichten over de monumentale gebouwen en bijzondere plekken van het oude stadje Gennep. De wandeling is ook op computer en laptop te bekijken en te beluisteren.

(De wandeling kunt u downloaden via deze link)

Plaatsing struikelstenen. Scherm: afscheid div. Joodse families. © Filmwerkgroep CMN.

Stadsdichter Piet Tunnesen. © Filmwerkgroep CMN.

Het Genneper Huys en Norbertus van Gennep

In een bocht van de Maas ligt de ruïne van het Genneper Huys. Eens een machtige burcht die de scheepvaart over de Maas controleerde. Op de oostelijke Maasoever beheerste de burcht het gebied tussen de Maas en het uitgestrekte Reichswald. Door haar strategische ligging in de oksel van Maas en Niers was de vesting moeilijk te nemen en vaak het toneel van zware gevechten. Het Genneper Huys was een van de grootste vestingen aan de Maas. De huidige ruïne geeft maar beperkt weer hoe machtig deze vesting eens was. Om de ruïne toch beleefbaar te maken, zijn de vestingwerken voor een groot deel hersteld. Kroonwerken, grachten en de Niers zijn via diverse bruggetjes te passeren en op de ruïne staat nu een uitkijktoren. Al in de Romeinse tijd stond op deze strategische plek een uitkijktoren. In latere eeuwen was zo’n toren een onmisbaar onderdeel van de vestingwerken van de burcht. Beroemde personen, zoals prins Frederik Hendrik en de hier geboren St. Norbertus, hebben hier gestaan om te genieten van het fraaie uitzicht op de Maas, Niers, Maasheggen, Reichswald en de St. Jansberg.

Vooral tijdens de 80-jarige oorlog werd er vele malen om het Genneper Huys slag geleverd tussen de Spaanse en Staatse troepen. Het bekendst is de belegering door prins Frederik Hendrik in 1641 die met 20.000 man de Spanjaarden tot overgave dwong. De prins was niet alleen een goed strateeg maar had ook veel gevoel voor ‘PR’. Talrijke gravures (o.a. Joan Blaeu) en schilderijen (Salomon Ruysdaal) vormen de basis voor de documentaire over het Genneper Huys. Stg. Filmwerkgroep CMN maakte bovendien opnames tijdens het tweejaarlijkse evenement ‘de Slag om Grolle’ te Groenlo. Hierdoor boden 1500 reenactors de mogelijkheid een film te maken over de belegering van het Genneper Huys.

De slag om Grolle vond plaats in 1627 onder aanvoering van prins Frederik Hendrik. Bewapening, uniformen en strategie waren 14 jaar later niet veel anders. Om de belegering in 1641 te ‘beleven’ is de Genneper Huys Belegeringsroute ontwikkelt die de z.g. circumvallatielinie volgt. De filmtrailer geeft u een impressie van de route. In museum het Petershuis zijn archeologische vondsten, gravures en een maquette te zien van het Genneper Huys. De ruïne is te bezoeken en tevens is hier een Archeoroute Limburg locatie gelegen waarvan u hier de preview ziet.

Het Genneper Huys heeft ook een vredesapostel voortgebracht. Hij heet St. Norbertus van Gennep en was een zoon van Heribert, heer van Gennep. St. Norbertus werd geboren omstreeks 1080. Hij stichtte de orde van de Norbertijnen. Een manshoog beeld van hem vindt u niet alleen op de markt te Gennep en Xanten, maar ook op de Karelsbrug in Praag en in de St. Pieter te Rome. Hij is begraven in het Norbertijner klooster Strahov te Praag. Het is duidelijk dat Norbertus van Gennep een bijzonder iemand was. Hij werd abusievelijk Norbertus van Xanten genoemd omdat zijn levensbeschrijving begon toen hij kanunnik van het kapittel van de Sint Victor dom in Xanten was. Het was in die tijd een erebaan voor rijke adellijke zonen. Ten tijde van Norbertus leefden ze een zeer werelds leven. Geleidelijk kwam Norbertus tot het inzicht, dat deze levensstijl niet de bedoeling van Christus kon zijn.

Zijn zoektocht naar de juiste manier van leven voerde hem naar Kloosterrade, het huidige Rolduc bij Kerkrade. Hier was Adelbertus van Antoing een kluizenaarsgemeenschap begonnen. Deze leefde volgens de kloosterregel van kerkvader Augustinus. Ze was o.a. gebaseerd op afwezigheid van privébezit. Nadat hij in Kloosterrade kennis had gemaakt met de regel Van Augustinus zien we dat Norbertus in navolging hiervan al zijn bezittingen aan de armen weggaf. Als z.g. “wanderprediger” trok hij, net als de apostelen, de wijde wereld in. Hij was een charismatisch prediker die barrevoets, in de volkstaal predikend en vredestichtend rond trok en een groot aantal volgelingen kreeg. Dit veroorzaakte bij veel hogere geestelijken argwaan. De preken van Norbertus zouden immers opgevat kunnen worden als kritiek op hun macht, rijkdom en status. En dat waren ze ook.

In de loop der jaren zou Norbertus naast aartsbisschop van Maagdenburg ook aartskanselier worden. Hij was daardoor voor zowel de keizer als de paus een van de voornaamste raadgevers en diplomaten. Uitgaande van zijn normen en waarden begon Norbertus aan hervormingen in kerk en samenleving. Hij riep veel weerstand op. Ook zijn volgelingen keken kritisch naar hem en verweten hem een levensstijl vol macht en rijkdom. Hij zou zich daardoor als een afvallige gedragen. De laatste acht levensjaren van Norbertus roepen nu nog steeds veel vragen op. Geloofde Norbertus dat hij als machtige aartsbisschop en aartskanselier de kerk van binnenuit kon veranderen? Of is hij zijn oorspronkelijke idealen ontrouw geworden en is hij gaan genieten van het hoofse leven met macht, pracht en praal?

Niemand kan deze vraag beantwoorden. Duidelijk is, dat Norbertus van Gennep een bijzonder mens was. Hij leefde in een snel veranderende wereld en keek met kritische blik naar kerk en samenleving en probeerde haar ten gunste van zijn medemens te veranderen. Zo staat hij ook in Gennep op de Markt afgebeeld. Gericht op de gemeenschap en gekleed in een sobere pij met de regel van Augustinus in de hand. En toevalligerwijs heeft de hervormer Norbertus de oudste protestantse gemeente van Nederland als directe buur!

De Filmwerkgroep CMN heeft van het leven van Norbertus een documentaire gemaakt, “Norbertus van Gennep, kerkhervormer en diplomaat”. Dit was mogelijk dankzij de vele kerkkunst waarin zijn leven is weergegeven. De film is gebaseerd op het boek van prof. Peter Nissen ‘Norbertus van Gennep, godzoeker in tijden van verandering’. Bij de VVV van Gennep is het routeboekje met de fiets- en wandelroute verkrijgbaar.

(De wandeling kunt u downloaden via deze link)

Ruïne Genneper Huys met verdedigingswerken. Foto: © stg. Monarch.

Norbertus van Gennep naast protestantse kerk. Foto: © Filmwerkgroep CMN

Het Duits lijntje

De Top van Limburg heeft een bijzonder spoorwegverleden. Aan het einde van de 19e eeuw was Gennep een bloeiend spoorstadje. Hier waren het hoofdkantoor, het grensstation en de werkplaatsen gevestigd van de particuliere NBDS, de Noord Brabantsch Duitsche Spoorwegmaatschappij. Station Gennep was een van de grootste grensstations van Nederland. Het NBDS traject Boxtel–Gennep–Wezel (fotofilm) was omstreeks 1900 een onderdeel van de snelste verbinding tussen Londen – Berlijn – St.Petersburg en overbrugde de Maas en de Rijn. De ‘Blauwe Brabander’, een van de ‘hoge snelheidstreinen’ in die jaren, speelde hierbij een belangrijke rol. In Gennep stopten de keizer van Duitsland en de tsaar van Rusland als ze in Londen op familiebezoek gingen bij hun oma, koningin Victoria. Op onderstaande foto staan koningin Wilhelmina en prins Hendrik afgebeeld, met op de achtergrond station Gennep. Ook het internationale postverkeer van Groot-Brittannië en de VS met Noord- en Oost Europa liep via het Duits lijntje.

Al die bedrijvigheid bracht de nodige welvaart met zich mee in het stadje Gennep. In de ‘fotofilm’ Spoorstad Gennep kunt u een virtuele wandeling maken door Gennep omstreeks 1910. Zo krijgt u een goed beeld van deze bloeiende welvaart.

De loswal in Gennep, in combinatie met station Gennep, speelde in de 19de eeuw een bijzondere rol in de bedevaart naar Kevelaar. Een deel van de Nederlandse bedevaartgangers arriveerde namelijk per boot. Ze liepen vervolgens naar grensstation Gennep en stapten op de trein en reisden via het Duits lijntje verder naar Kevelaar. Een pelgrimage naar Kevelaar hoorde in die dagen bij de normale katholieke geloofsbeleving. Centraal stond hierbij devotie en ontspanning. De processietreinen vormden een van de grootste inkomstenbronnen van de particuliere NBDS.

In Gennep herinnert nog veel aan dit bijzondere spoorstadverleden, waaronder een echte locomotief, de loc 094, de directiewoning, douanewoningen, spoorwegwoningen en een complete wijk in tuindorp-stijl. Verder kan men er twee permanente exposities bezoeken. Een ervan is Miniatuurspoorstad Gennep. Er is in totaal meer dan 12 jaar gewerkt aan deze modelbaan die meer dan 14 meter lang is. Hij is tijdens de openingstijden van de bibliotheek, waar hij zich bevindt, gratis te bezichtigen. In Museum het Petershuis vindt u een volledige afdeling gewijd aan het Duits lijntje. Hier treft u, onder andere, een maquette van station Gennep, schaalmodellen van de beroemde Blauwe Brabander en een wagon met films aan.

Ook in het bezoekerscentrum Martinustoren zijn verwijzingen naar dit bijzondere verleden te vinden. Op de website van het bezoekerscentrum vindt u tevens talrijke foto’s, films en fiets- en wandelroutes. U kunt hier twee fietsroutes downloaden over de spoorlijn: de “Pantsertreinroute” en de “Tsaren en Keizersroute”. Een impressie van de routes krijgt u via de routefilmtrailers: de Pantsertreinroutefilm en de Tsaren en Keizerroutefilm. Er is ook een wandeling die u kunt downloaden: 'Gennep Spoorstadwandeling'

De Eerste Wereldoorlog betekende het economisch einde van de NBDS. Het Duits lijntje zou nog twee keer een rol spelen op het wereldtoneel: op 10 mei 1940 bij de inval door nazi-Duitsland en in februari 1945 bij de geallieerde inval in Duitsland. Tijdens deze slag om de Niederrhein, operatie Veritable, werd station Gennep verwoest.

Het huidige busstation in Gennep is gelegen op een historische plek. Vanaf deze locatie vindt al bijna 150 jaar personenvervoer plaats. Hier was namelijk het emplacement van grensstation Gennep gelegen. De historie begon met de Gennepse particuliere spoorwegmaatschappij NBDS. Ze exploiteerde een deel van de kortste treinverbinding tussen Londen en Berlijn. In 1913 richtte ze de dochteronderneming M.B.S. op, de Maas-Buurtspoorweg. Deze begon met stoomtrams en ging na W.O.II helemaal over op busvervoer. De panelen bij de bushalte en de Loc 094 vertellen het bijzondere verhaal d.m.v. historische foto’s en tekst.

(De wandeling kunt u downloaden via deze link)

Eeuwenlang keramiek-historie

Het gevarieerde landschap in de top van Limburg leent zich in het bijzonder voor een rijke pottenbakkerscultuur. Vooral de rivier de Maas heeft er zijn klei afgezet, maar ook was de regio in een ver verleden het stroomgebied van de Rijn. Deze heeft hier eveneens klei achtergelaten. De Afferdse steenfabriek ‘Nuance’ ontleent aan dit gegeven haar naam. Om keramiek te maken heb je echter ook hout nodig om de ovens te stoken, en dit vond men in de uitgestrekte bossen in de omgeving.

In het Gennepse museum het Petershuis treft men een fraaie collectie keramiek aan die zich uitstrekt van de prehistorie en de Romeinse tijd tot de hedendaagse keramiek. Met name de vondsten uit de Romeinse periode zijn interessant. Het museum heeft tevens een maquette van de Romeinse villa van Plasmolen en van de Romeinse brug Middelaar-Cuijk. De ‘Romeinen en Keramiekroute’ leidt u per fiets langs dit verleden waarbij u o.a. langs de villa van Plasmolen en een grafveld komt. Op de plek waar tegenwoordig de Cuijkse Martinuskerk staat, stond ooit een Romeinse vesting met de naam Ceuclum. In de oude Cuijkse Martinustoren is museum Ceuclum gevestigd met veel vondsten uit die tijd. Een impressie van de route krijgt men via de filmtrailer.

Vanaf de 17de eeuw ontwikkelde zich in Gennep een rijke pottenbakkerstraditie. De eerste periode wordt gerekend tot de Nederrijnse keramiektraditie. Deze ambachtelijke keramiek moest het vanaf de 19de eeuw echter afleggen tegen de industrieel vervaardigde keramiek, die bijvoorbeeld in Maastricht bij Sphinx vervaardigd werd door Petrus Regout. Ook in de top van Limburg ging men de klei industrieel verwerken. Er ontstonden steenfabrieken en talrijke bloempottenfabrieken. In Milsbeek herinnert de gerestaureerde bloempottenfabriek de Jacobsladder nog aan deze periode. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan. Naast potjes ging men weer ambachtelijke keramiek produceren: het ‘Milsbeeks Bont’, ook bekend als ‘Limburgs Bont’. Dit werd bekend tot in de Verenigde Staten. Hieruit ontstond de huidige situatie: een grote verscheidenheid aan keramisten, die laten zien hoe veelzijdig en creatief men met klei kan zijn. Velen hebben zich verenigd in het Noord Limburgs Pottenbakkerscollectief. Zij organiseren sinds 1980 de grote internationale keramiekmanifestatie ‘Keramisto’. Deze vindt elk jaar in het derde weekend van september plaats, met uitzondering van dit jaar vanwege de coronaproblematiek.

Het Gennepse kerkdorp Milsbeek vormt al bijna een eeuw het centrum van de keramiekhistorie in de top van Limburg. Daaraan wordt u herinnert als u over de rotonde van de N271, de weg Venlo-Nijmegen, rijdt. Hier staat het grote keramiekmonument van Milsbeek: Stone Hands. Het verwijst niet alleen naar de baksteenindustrie en de bloempotfabricage, maar ook naar de keramiekkunst. Vanwege deze keramiekkunst is Milsbeek in heel Europa bekend, mede door de eerdergenoemde keramiekmarkt 'Keramisto'. Over de Milsbeekse pottenbakindustrie kunt u meer leren in museum de Oude Pottenbakkerij. Vlakbij ligt nog een andere voormalige pottenbakkerij, de Olde Kruyk, tegenwoordig een atelier van twee keramisten.

Stonehands Milsbeek

De keramiekhistorie van de top van Limburg kunt u het beste fietsend of wandelend leren kennen. Behalve de eerder genoemde route is er ook de ‘Maas en Keramiekroute’. Deze toont de verwevenheid van de Maas met de keramiek in de regio. De filmtrailer van de natuurrijke route ziet u hier. Het oude stadje Gennep beeldt uiteraard veel van zijn identiteit en historie uit in de vorm van kunst en keramiek. Om deze te ontdekken kan men het beste de ‘Kunst en Keramiekroute Historisch Gennep’ wandelen. U komt o.a. voorbij de oude stadsmuur van het stadje, die iets verderop als ‘Keramiekmuur’ verder gaat. Deze is door keramisten voorzien van keramieken die historische gebouwen in het centrum weergeven. Uiteraard staat hier ook een beeld van de beroemdste zoon van Gennep, St. Norbertus. Het meest veelzeggend is evenwel het Ellen Hoffmannplein. Het Ellen Hoffmannplein is een voor Nederland uniek mozaïekplein en maakt duidelijk waarom Gennep zich keramiekstad noemt. De kunstenaars Frans en Isabelle Smeets maakten de mozaïeken samen met 280 Gennepenaren. Het plein herinnert aan Ellen Hoffmann, een Joodse inwoonster die omkwam tijdens WOII. Het plein drukt verlangen uit naar een vredige wereld.

Keramiekmuur Gennep

Het keramiek verleden in de top van Limburg is in hoge mate door het landschap bepaald en laat zien hoe de mens in de loop van de geschiedenis gebruik heeft gemaakt van de middelen die de natuur hem bood. De stg. Filmwerkgroep CMN heeft deze historie doormiddel van de drie hier boven genoemde routes beleefbaar willen maken en wenst u veel fiets- en wandelplezier. Mocht u niet aan fietsen en/of wandelen toekomen dan kunt u via de volgende film een goede indruk van dit voor de top van Limburg belangrijke verleden krijgen: ‘Een rijk Pottenbakkersverleden’.

(De wandeling kunt u downloaden via deze link)

Stonehands Milsbeek.

Keramiekmuur Gennep.